Rozwód sam w sobie jest dla każdej rozstającej się pary sporym wyzwaniem. Proces zakończenia małżeństwa na pewno nie ułatwia fakt, że wraz z sądowym zakończeniem związku niezbędne jest uregulowanie pewnych kwestii finansowych małżonków. Tu w grę wchodzi podział majątku. Co to takiego jest, na czym polega i jak się do tego przygotować? Czy podział majątku jest możliwy tylko po rozwodzie? Podpowiadamy!
Na wstępie należy wyjaśnić, czym jest, co tworzy i od kiedy powstaje majątek wspólny małżonków. Tym terminem określa się rodzaj współwłasności łącznej, która powstaje z mocy prawa z chwilą zawarcia małżeństwa – o ile małżonkowie nie ustanowili przed ślubem odrębnego ustroju majątkowego, np. intercyzy. Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, do majątku wspólnego wchodzą przede wszystkim pobrane wynagrodzenia za pracę, dochody z działalności zarobkowej każdego z małżonków, dochody z majątku wspólnego i osobistego, a także środki zgromadzone na rachunkach emerytalnych. Istotą tej wspólności jest jej bezudziałowy charakter – do chwili ustania małżeńskiej wspólności ustawowej żaden z małżonków nie ma określonego udziału w majątku, a oboje są współuprawnieni do całości. Wspólność majątkowa trwa przez cały okres trwania małżeństwa, aż do ustanowienia rozdzielności – czy to w drodze umowy (intercyzy), orzeczenia sądu, czy też z mocy prawa w przypadkach wskazanych w ustawie. Dopiero po jej ustaniu możliwy jest formalny podział majątku, w którym ustala się udziały oraz sposób rozliczenia.
Czym jest podział majątku?
Podział majątku to nic innego formalne rozliczenie małżonków po ustaniu wspólności majątkowej, polegające na ustaleniu składników majątku wspólnego, określeniu wartości każdego z nich oraz przyznaniu poszczególnych przedmiotów jednemu z małżonków albo podziale ich wartości między oboje. W praktyce podział majątku zamyka okres wspólności ustawowej. Zasadą wynikającą z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jest równy udział każdego z małżonków w majątku wspólnym, chyba że jeden z nich żąda ustalenia udziałów nierównych i wykaże, że stopień jego zaangażowania w budowanie dorobku był znacząco większy. Podział może nastąpić na dwa sposoby – w drodze umowy zawartej przed notariuszem albo na mocy orzeczenia sądu w postępowaniu o podział majątku wspólnego. Celem tego etapu jest zatem ostateczne rozliczenie finansowe małżonków i jednoznaczne określenie, do kogo należą poszczególne składniki majątku po zakończeniu małżeńskiej wspólności.
Czy można dokonać podziału majątku przed rozwodem?
Tak, jak najbardziej. Takie rozwiązanie jest możliwe po wcześniejszym zakończeniu małżeńskiej wspólnoty majątkowej. To można uzyskać na następujące sposoby:
- umowa o ustanowienie rozdzielności majątkowej sporządzona u notariusza – małżonkowie mogą wspólnie udać się do notariusza i podpisać intercyzę wprowadzającą rozdzielność majątkową. Od momentu podpisania dokumentu wspólność ustawowa przestaje istnieć, a istniejący majątek wspólny można podzielić w formie umowy notarialnej lub – jeśli małżonkowie nie dojdą do porozumienia – na drodze sądowej.
- wniosek do sądu o ustanowienie rozdzielności majątkowej – jeśli współmałżonek nie wyraża zgody na intercyzę, drugi małżonek może złożyć wniosek do sądu. Ten z kolei może ustanowić rozdzielność majątkową zarówno z dniem orzeczenia, jak i – w wyjątkowych wypadkach – z datą wsteczną, jeśli przemawiają za tym istotne interesy któregoś z małżonków lub rodziny, np. rażąca niegospodarność czy ukrywanie majątku.
- rozdzielność majątkowa zarządzona z mocy prawa – zgodnie z art. 53. Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – taka rozdzielność powstaje w razie ubezwłasnowolnienia lub ogłoszenia upadłości jednego z małżonków. Jeśli dojdzie do uchylenia ubezwłasnowolnienia, umorzenia, ukończenia lub uchylenia podstępowania upadłościowego, wówczas między małżonkami powstaje na nowo ustrój majątkowy.
Jakie dobra są brane pod uwagę przy podziale majątku?
Przy podziale majątku sąd bierze pod uwagę wszystkie składniki wchodzące w majątek wspólny, a więc te, które zostały nabyte w trakcie trwania małżeńskiej wspólności ustawowej. Do najczęściej dzielonych dóbr należą nieruchomości – mieszkania, domy czy działki – a także ruchomości o istotnej wartości, takie jak samochody, sprzęt elektroniczny czy wyposażenie domu. Podział obejmuje również środki zgromadzone na rachunkach bankowych, oszczędności, papiery wartościowe, udziały w spółkach, środki zgromadzone w OFE i na subkoncie ZUS. Pod uwagę brana jest także wartość firmy prowadzonej przez jednego z małżonków, jeśli powstała ona lub została rozwinięta dzięki majątkowi wspólnemu. Jednocześnie podział nie obejmuje składników należących do majątku osobistego, takich jak przedmioty nabyte przed ślubem, otrzymane w darowiźnie lub spadku – chyba że darczyńca lub spadkodawca wyraźnie wskazał inaczej. Dzięki temu postępowanie o podział majątku skupia się na rzeczywistym dorobku małżonków zgromadzonym w czasie trwania wspólności.
W jaki sposób może dojść do podziału majątku po rozwodzie?
Do podziału majątku po rozwodzie może dojść na kilka sposobów, a wybór konkretnej metody zależy zarówno od charakteru składników majątku, jak i od możliwości oraz oczekiwań samych małżonków. Zasadniczo polskie prawo – w szczególności Kodeks cywilny – wyróżnia trzy podstawowe formy rozliczenia wspólnego dorobku: podział fizyczny rzeczy, przyznanie składnika majątku jednemu z małżonków z obowiązkiem spłaty drugiego oraz sprzedaż rzeczy wspólnej i podział uzyskanych środków. Sąd może również zastosować model mieszany, łącząc różne sposoby podziału w zależności od specyfiki majątku oraz usprawiedliwionych interesów stron.
Najbardziej preferowaną metodą jest podział fizyczny, czyli takie rozdzielenie składników majątku, w którym każdy z małżonków otrzymuje określone rzeczy lub ich wyodrębnione części. Sprawdza się to szczególnie w przypadku majątku, który daje się realnie i sensownie podzielić – na przykład działek, ruchomości czy środków finansowych. Jeżeli jednak podział fizyczny nie jest możliwy, bo rzecz ma charakter niepodzielny, sąd może przyznać ją jednemu z małżonków. W takim przypadku osoba, która otrzymuje daną rzecz, musi spłacić drugiego małżonka. Zasadą jest, że spłata odpowiada połowie wartości rynkowej składnika majątku, chociaż sąd może uwzględnić dodatkowe okoliczności mające wpływ na sposób rozliczenia.
W praktyce rozstrzygnięcie, komu przyznać daną rzecz, poprzedza dokładna analiza sytuacji życiowej i finansowej obojga małżonków. Gdy w skład majątku wchodzi np. mieszkanie, sąd ocenia, czy któreś z nich może realnie je utrzymać, czy w lokalu mieszkają dzieci, czy istnieje możliwość spłaty.
Jeśli żaden z małżonków nie jest w stanie przejąć rzeczy i rozliczyć się z drugim, lub jeśli obie strony sprzeciwiają się przejęciu składnika majątku, najbardziej racjonalnym rozwiązaniem staje się jego sprzedaż. Wówczas środki uzyskane ze sprzedaży dzielone są co do zasady po połowie, a małżonkowie odzyskują wartość majątku w formie pieniężnej.
Warto podkreślić, że żaden małżonek nie może zostać zmuszony do przyjęcia konkretnej rzeczy w ramach podziału majątku. Jeżeli wyraża sprzeciw, sąd musi ten sprzeciw uwzględnić, niezależnie od jego powodów. To ważna gwarancja ochrony interesów osób rozwiedzionych i zapobiegania sytuacjom, w których musiałyby przejmować majątek nieadekwatny do ich potrzeb lub możliwości finansowych.
Co istotne, wniosek o podział majątku nie ulega przedawnieniu. Oznacza to, że byli małżonkowie mogą wrócić do kwestii rozliczeń nawet wiele lat po rozwodzie. Choć praktyka pokazuje, że wcześniejsze uporządkowanie spraw majątkowych jest korzystne dla obu stron, prawo pozostawia dużą elastyczność co do momentu wszczęcia postępowania. Dzięki temu możliwe jest dostosowanie czasu podziału majątku do indywidualnej sytuacji życiowej i finansowej byłych małżonków.
Czym jest nierówny podział majątku?
Nierówny podział majątku to sytuacja, w której składniki majątku wspólnego nie są dzielone po równo między małżonków, lecz proporcjonalnie do wkładu każdej ze stron w powstanie i pomnażanie dorobku wspólnego. W polskim prawie domniemywa się, że udziały małżonków w majątku wspólnym są równe, co oznacza, że decydując się na nierówny podział, strona wnioskująca musi udowodnić przed sądem, że jej wkład był znacząco większy niż 50 proc. wartości majątku.
Sąd może zdecydować o procentowym podziale majątku w różnych okolicznościach. Typowe przykłady obejmują sytuacje, gdy jeden z małżonków rażąco nie przyczyniał się do pomnażania wspólnego dorobku, celowo nie pracował lub osiągał znacznie wyższe dochody. Wśród argumentów przemawiających za nierównym podziałem są również darowizny lub spadki wniesione do majątku wspólnego, a także działanie wbrew interesom majątku – jak trwonienie środków, uzależnienia czy hazard.
Warto podkreślić, że sąd w równym stopniu uwzględnia pracę niewynagradzaną, jaką jeden z małżonków wykonywał w domu lub przy wychowaniu dzieci. Tego rodzaju wkład traktowany jest na równi z pracą zarobkową i również może być podstawą do argumentacji w sprawie nierównomiernego podziału majątku. Ostateczne rozstrzygnięcie zależy od całościowej oceny sytuacji obu stron, a każde odstępstwo od równego podziału wymaga szczegółowego uzasadnienia i dowodów potwierdzających faktyczny wkład każdej ze stron w powstanie i rozwój majątku wspólnego.
Ile kosztuje podział majątku?
Podstawowym wydatkiem jest opłata sądowa za złożenie wniosku o podział majątku –wynosi ona 1000 zł i uiszcza się ją na rachunek bankowy sądu lub w jego kasie. W przypadku zgody małżonków co do tego, jak ma dojść do podziału składników majątku opłata ta wynosi 300 zł.
Opłata ta jest obowiązkowa niezależnie od tego, czy sprawa zostanie zakończona porozumieniem stron, czy będzie wymagała pełnego postępowania sądowego. Jeśli daną osobę nie stać na poniesienie takich kosztów, może ona złożyć specjalny wniosek o zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłaty sądowej w całości lub w części.
Jeśli w sprawie korzysta się z pomocy prawnika, do kosztów należy doliczyć również jego wynagrodzenie. Ponadto w niektórych przypadkach konieczne jest skorzystanie z usługi biegłego rzeczoznawcy, za którego również trzeba zapłacić (koszty te dzielone są między strony). Na koniec niezbędne jest również poniesienie opłat notarialnych. Wysokość każdego z tych elementów może być różna, w zależności od indywidualnych uwarunkowań sprawy.
Jak przygotować się do podziału majątku po rozwodzie?
Zdecydowanie najczęściej jednak do podziału majątku dochodzi już po rozwodzie. Nierzadko okazuje się, że postępowanie rozwodowe jest o wiele mniej emocjonujące od późniejszego podziału wspólnie zgromadzonych dóbr. Dlatego ważne jest, by odpowiednio przygotować się do tego procesu.
Przygotowanie się do podziału majątku po rozwodzie to proces, który wymaga staranności, dobrej organizacji i realistycznej oceny sytuacji finansowej. Im wcześniej małżonek uporządkuje najważniejsze kwestie – od dokumentów po strategię działania – tym większa szansa na sprawne i korzystne rozliczenie majątku wspólnego. Kluczowe jest przede wszystkim stworzenie rzetelnego wykazu wszystkich składników majątku, zarówno tych należących do majątku wspólnego, jak i elementów majątku osobistego, które nie podlegają podziałowi. Do listy tej powinny trafić nie tylko nieruchomości, samochody czy środki zgromadzone na rachunkach bankowych, ale także oszczędności, inwestycje, wartościowe przedmioty czy zobowiązania obciążające oboje małżonków. Równolegle warto zgromadzić pełną dokumentację potwierdzającą poszczególne elementy majątku: akty notarialne, umowy kredytowe, wyciągi bankowe, faktury, polisy czy dokumenty potwierdzające nabycie przedmiotów o znaczącej wartości. Taka dokumentacja nie tylko ogranicza liczbę kwestii spornych, lecz także przyspiesza pracę sądu oraz ewentualnych biegłych.
Niezwykle istotna jest również realistyczna ocena wartości poszczególnych składników majątku. W wielu sprawach konieczne okazuje się skorzystanie z pomocy rzeczoznawcy majątkowego lub innego specjalisty, który przedstawi obiektywną wycenę. Pozwala to uniknąć zaniżania lub zawyżania wartości, które mogłoby prowadzić do niekorzystnego dla jednej ze stron rozstrzygnięcia. Warto także już na etapie przygotowań zastanowić się nad własnymi priorytetami i potrzebami po rozwodzie. Nie każdy składnik majątku ma taką samą wartość praktyczną – czasem bardziej opłaca się zrezygnować z nieruchomości obciążonej kredytem na rzecz ekwiwalentu finansowego lub udziału w innym składniku majątku, którego utrzymanie będzie mniej kosztowne i bardziej funkcjonalne.
Przygotowanie do podziału majątku to również przygotowanie psychiczne i organizacyjne do rozmów z byłym małżonkiem. W wielu przypadkach porozumienie – nawet częściowe – pozwala uniknąć wielomiesięcznego lub wieloletniego sporu sądowego. Dlatego warto już wcześniej przemyśleć, na jakie ustępstwa jesteś gotów, a w jakich obszarach kompromis nie jest możliwy. Równocześnie trzeba zadbać o własne bezpieczeństwo finansowe w trakcie toczącego się postępowania: uporządkować rachunki bankowe, zadbać o środki na bieżące potrzeby i monitorować sytuację związaną ze wspólnymi zobowiązaniami. Jeśli istnieje ryzyko, że małżonek może próbować ukryć część majątku lub dokonać niekorzystnych przesunięć finansowych, nie wolno zwlekać – w określonych sytuacjach możliwe jest zabezpieczenie roszczeń, a nawet wnioskowanie o ustanowienie rozdzielności majątkowej z datą wcześniejszą.
Na każdym etapie przygotowań ogromną rolę odgrywa profesjonalne wsparcie prawne. Adwokat specjalizujący się w sprawach rodzinnych potrafi ocenić sytuację majątkową z perspektywy przepisów prawa, wskazać mocne i słabe punkty sprawy, zaproponować skuteczną strategię działania oraz zadbać o to, by cały proces – często obciążony emocjonalnie – przebiegł z możliwie najmniejszym ryzykiem i stresem. W przypadku skomplikowanego majątku, dużych nieruchomości, działalności gospodarczej lub konfliktowych relacji między byłymi małżonkami profesjonalna pomoc znacząco zwiększa szansę na korzystny wynik i zabezpieczenie własnych interesów. Dzięki odpowiedniemu przygotowaniu i świadomemu podejściu do sprawy podział majątku może przebiec sprawniej, bardziej przewidywalnie i bez niepotrzebnych komplikacji, które mogłyby skutkować długotrwałymi sporami sądowymi.
Jeśli potrzebują Państwo kompleksowej i profesjonalnej pomocy prawnej w sprawach rozwodowych oraz dotyczących podziału majątku, zapraszamy do kontaktu:
Kancelarie Prawne Franusz Mierzwiak
+48 574 400 366
+48 515 114 262
kancelaria@prawnik-rozwod.pl
